“Εδώ Πολυτεχνείο”: Ιστορικό και Πολιτικές Συνέπειες

Η Επέτειος του Πολυτεχνείου μας δίδαξε την αξία του δημοκρατικού πολιτεύματος μέσω της απώλειας αυτού.

Άρθρο των Γιάννη Βούρου, Νίκου Γεωργιάδη και Βάσως Αρέλη*

Η 17η του Νοέμβρη δεν είναι απλώς μία ημέρα που χαρακτηρίστηκε ως «επέτειος» μιας μάχης και εορτάζεται. Η 17η του Νοέμβρη είναι η επέτειος της Αναγέννησης της Δημοκρατίας και της νίκης του δημοκρατικού πολιτικού γίγνεσθαι έναντι του απολυταρχικού στρατιωτικού διατάσσειν. Η μέρα αυτή σηματοδοτεί την επανεκαθίδρυση του δημοκρατικού πολιτεύματος, αλλά έρχεται να μας υπενθυμίσει και ένα πολύ δυσάρεστο γεγονός, αυτό του θανάτου των φοιτητών που πρωτοστάτησαν στις πύλες του Πολυτεχνείου. Πολύ περισσότερο, η μέρα αυτή έρχεται να μας θυμίσει την μαύρη επταετία της Χούντας των Συνταγματαρχών, αυτής της κίβδηλης, αυταρχικής και δια της βίας επιβληθείσης περιόδου διακυβέρνησης της χώρας.

Αξίες και υποστηρικτές

Θα μπορούσαμε να αντιπαραβάλλουμε τη Δικτατορία των Συνταγματαρχών με αυτή της 4ης Αυγούστου, αφού τα περισσότερα ηγετικά μέλη της σπούδασαν σε στρατιωτικές σχολές υπό το καθεστώς του Μεταξά. Ο Παπαδόπουλος και τα υπόλοιπα στελέχη της Χούντας προσπάθησαν με έντονο και απολυταρχικό τρόπο να επιβάλλουν το ξεπερασμένο πλέον για την εποχή τους τρίπτυχο «πατρίς, θρησκεία, οικογένεια», προσθέτοντας μάλιστα σε αυτό και τον αντικομμουνισμό.

Οι Συνταγματάρχες αλλά και οι αξιωματικοί και όσοι υποστήριζαν το δικτατορικό αυτό καθεστώς, πίστευαν πως συνέχιζε να υπάρχει ο κίνδυνος του κομμουνισμού, προερχόμενος από άλλες βαλκανικές χώρες, παραβλέποντας το γεγονός ότι εκείνη ακριβώς την περίοδο η κυβέρνηση προσπαθούσε να βελτιώσει τις διπλωματικές σχέσεις με τις ίδιες χώρες. Στην ουσία, ο αντικομμουνισμός υπήρξε μια de facto νοοτροπία. Χαρακτηριστικό παράδειγμα είναι η ομιλία του βασιλιά τον Ιανουάριο του 1967, στην οποία κατήγγειλε τον επονομαζόμενο «ιό του κομμουνισμού», τη στιγμή που θα έπρεπε να ανησυχεί για τον «ιό της στρατιωτικής συνωμοσίας». Έτσι, ήταν απολύτως λογικό και αναμενόμενο η Χούντα να προβάλλει ως πρόσχημα για το πραξικόπημα την «κομμουνιστική συνωμοσία», αν και ποτέ δεν ανακαλύφθηκε κάποιο πραγματικό της στοιχείο.

Αποτέλεσμα εικόνας για πολυτεχνείο 1973
Η 17 Νοέμβρη είναι η επέτειος της νίκης του δημοκρατικού πολιτικού γίγνεσθαι έναντι του απολυταρχικού στρατιωτικού διατάσσειν

Όσον αφορά στην εκπαίδευση, το καθεστώς των Συνταγματαρχών επέβαλλε τις αξίες τους επιβάλλοντας τον εκκλησιασμό τις Κυριακές και την τελετή έπαρσης της σημαίας κάθε πρωί, ενώ ταυτόχρονα απαγόρευε οποιαδήποτε κοινωνική εκδήλωση, στην οποία υπήρχε περίπτωση να συναντηθούν αγόρια και κορίτσια. Τα αποτελέσματα των επιβολών και των απαγορεύσεων, όπως στις περισσότερες  περιπτώσεις έτσι και τότε, ήταν τα ακριβώς αντίθετα από τα επιθυμητά. Επίσης, μια πολύ σοβαρότερη παρέμβαση της Χούντας στην εκπαίδευση ήταν η ακύρωση των εκπαιδευτικών μεταρρυθμίσεων του Παπανδρέου. Έκλεισαν σχεδόν 2.500 δημοτικά σχολεία σε απομακρυσμένες περιοχές, ενώ ταυτόχρονα οι μισθοί αλλά και οι συνθήκες εργασίες των εκπαιδευτικών χειροτέρευσαν. Το μέρος του προϋπολογισμού που αφορούσε την παιδεία μειώθηκε στο 9,2 % το 1972, τη στιγμή που πέντε χρόνια νωρίτερα, το 1967, βρισκόταν στο 11,3%. Όλα τα παραπάνω μέτρα της δικτατορικής κυβέρνησης έκαναν έκδηλο τον αναχρονιστικό και μη εκσυγχρονιστικό χαρακτήρα αυτής.

Πράξεις διαμαρτυρίας – εξέγερσης

Κατά τη διάρκεια της κυβέρνησης των Συνταγματαρχών υπήρξαν πολλές αντιστασιακές οργανώσεις και πράξεις διαμαρτυρίας. Ωστόσο, καμία δεν ήταν ιδιαίτερα απειλητική ως το 1973.

Στις 23 Μαΐου 1973 άρχισε να διαχέεται μια φημολογία σε ολόκληρη τη χώρα: «Ο στόλος επαναστάτησε κατά της Δικτατορίας!» Επρόκειτο όντως να εκραγεί κίνημα στο Πολεμικό Ναυτικό, το οποίο όμως προδόθηκε και έτσι καταπνίγηκε πριν την εκδήλωσή του. Σαράντα οκτώ ώρες αργότερα, στις 25 Μαΐου 1973, η κυβέρνηση ανήγγειλε ότι κατεστάλη αντιστασιακή κίνηση στο Ναυτικό, την οποία ο κυβερνητικός εκπρόσωπος χαρακτήρισε «οπερετική». Αργότερα θα αποδεικνυόταν ότι η κατάσταση ήταν πολύ σοβαρότερη από αυτή που περιέγραφε η κυβέρνηση, και η έκταση του κινήματος του Πολεμικού Ναυτικού κάθε άλλο παρά οπερετική ήταν.

Παρ’ όλα αυτά, οι αντιστασιακές δράσεις δεν σταμάτησαν εκεί. Ήδη μέχρι το 1973 το Πανελλήνιο Απελευθερωτικό Κίνημα (ΠΑΚ), το οποίο καθοδηγούνταν από τον Ανδρέα Παπανδρέου, είχε αποκτήσει πολλούς υποστηρικτές δημιουργώντας ένα κέντρο σοσιαλδημοκρατών. Η άνοδος του κινήματος αυτού οφειλόταν εν μέρει και στην αδυναμία των κομμουνιστών να δράσουν ενάντια στο καθεστώς, κάτι το οποίο ήταν άμεση συνέπεια της εξασθένησης των κομμουνιστικών κινήσεων στην ευρύτερη περιοχή της δυτικής Ευρώπης.

Τα μέλη του Πανελλήνιου Απελευθερωτικού Κινήματος ήταν στην πλειονότητά τους φοιτητές. Εκείνη η περίοδος υπήρξε σταθμός εξαιτίας των μαζικών φοιτητικών κινητοποιήσεων σε όλο το δυτικό κόσμο. Στην Ελλάδα, ένα από τα βασικότερα προβλήματα των φοιτητών ήταν ο απροκάλυπτος αστυνομικός έλεγχος που επιβαλλόταν στα πανεπιστήμια από το χουντικό καθεστώς. Αυτό είχε ως συνέπεια την άμεση και συνεχή σύγκρουση μεταξύ των καθεστωτικών και των φοιτητών. Από τις αρχές του 1973 οι φοιτητικές διαμαρτυρίες εναντίον της κυβερνήσεως ήταν καθημερινές σε όλη τη χώρα. Μάλιστα, αξίζει να σημειωθεί ότι υποστηρίζονταν ακόμη και από συντηρητικούς πολιτικούς και μητροπολίτες. Το φοιτητικό κίνημα έφτασε στο ζενίθ του τον Νοέμβριο του ίδιου έτους. Επί δύο ολόκληρες ημέρες οι φοιτητές ζητούσαν μέσω ενός ραδιοφωνικού πομπού την υποστήριξη του λαού. Η κατάληψη του πανεπιστημίου θεωρήθηκε το επίκεντρο της διαμαρτυρίας ενάντια στο καθεστώς. Σε αυτή συμμετείχαν όχι μόνο φοιτητές, αλλά χιλιάδες κόσμου κάθε κοινωνικής προελεύσεως, ιδιαίτερα όμως εργατών κάτι που έδωσε και έναν σοσιαλιστικό χαρακτήρα στο συνολικό εγχείρημα. 

Επομένως, δεν ήταν μια απλή φοιτητική εξέγερση ενάντια στη χούντα των Συνταγματαρχών. Ήταν η απόρροια των κινήσεων διάφορων κοινωνικών ομάδων, διότι, από τη δικτατορική κυβέρνηση δεν ήταν δυσαρεστημένοι μόνο οι σπουδαστές, αλλά όλοι οι πολίτες ή τουλάχιστον η πλειονότητα αυτών, όπως και τα δημοκρατικά πολιτικά σχήματα.

Ωστόσο, τα ξημερώματα της 17ης Νοεμβρίου ένοπλοι αστυνομικοί και στρατιωτικές διμοιρίες κατέστειλαν βίαια την κατάληψη του Πολυτεχνείου, όταν ένα άρμα μάχης εισέβαλε στον χώρο του πανεπιστημίου ισοπεδώνοντας την κύρια πύλη του. Τις επόμενες πέντε ημέρες συνελήφθησαν σχεδόν 7.000 άτομα μόνο στην Αθήνα! Το μεγαλύτερο μέρος του πληθυσμού τάχθηκε φανερά υπέρ των διαδηλωτών και πλέον ήταν σαφές ότι το χουντικό καθεστώς κρατούσε την εξουσία μόνο με την στυγνή βία.

Τα γεγονότα αυτά αφύπνισαν και δημιούργησαν συνειδήσεις, τάραξαν και τους πιο ατάραχους ενώ συνάμα δημιούργησαν μια νέα γενιά, γνωστή και ως γενιά της μεταπολίτευσης. Το κοινωνικό – ιδεολογικό της αποτύπωμα έμεινε ανεξίτηλο αφού χάρις σε αυτά τα γεγονότα έγινε αντιληπτό πως τα κεκτημένα μπορούν εύκολα να γίνουν ζητούμενα αν θεωρηθούν δεδομένα. Άλλωστε, αν κάτι πρέπει να κρατήσουμε από τούτη την εξέγερση είναι πως η ελευθερία και η δημοκρατία δεν κατακτούνται εν μία νυκτί αλλά με καθημερινούς και αδιάλειπτους αγώνες. 

Πολιτικές Συνέπειες

Ο αντίκτυπος του Πολυτεχνείου ήταν καθοριστικός για την πολιτική πορεία της Ελλάδας και για την γέννηση της μεταπολίτευσης. Ήδη τον επόμενο Νοέμβρη, του 1974, διεξήχθησαν οι πρώτες εκλογές, αναδεικνύοντας ως πρώτο κόμμα τη Νέα Δημοκρατία με 54.37%, σχηματίζοντας μια κυβέρνηση με λαϊκή εντολή. Δεύτερο κόμμα ήταν Ένωση Κέντρου που είχε συνασπιστεί με τις Νέες Δυνάμεις και ποσοστό 20.42%, τρίτο το ΠΑΣΟΚ με 13.58% και τέταρτη την Ενωμένη Αριστερά, που αποτελούνταν από το ΚΚΕ, το ΚΚΕ Εσωτερικού και την ΕΔΑ (Ενιαία Δημοκρατική Αριστερά) και ποσοστό 9.47%. Η Επταετία της Χούντας έλαβε οριστικά τέλος, μετά και το πέρας των εκλογών.

Οπωσδήποτε, στην περίοδο της Μεταπολίτευσης υπάρχουν αρκετά μελανά σημεία και η κριτική στις κυβερνήσεις από το 1974 και μετά μπορεί να είναι δριμεία. Ωστόσο, μία διευκρίνιση είναι αναγκαία: είναι τουλάχιστον άτοπο να συγκρίνουμε ένα αντιδημοκρατικό καθεστώς, το οποίο κατέλυσε κάθε έννοια δικαίου και πολιτικής ηθικής, κάθε συνταγματικά κατοχυρωμένο δικαίωμα, το ίδιο το Σύνταγμα και αφαίρεσε από τον πολίτη το σημαντικότερο όπλο του «εκλέγειν και εκλέγεσθαι» με κυβερνήσεις, οι οποίες περιέπεσαν μεν σε σφάλματα, αλλά αποτελούσαν αποτέλεσμα της πρόθεσης των πολλών, η δράση τους διέπετο από τους νόμους και συμβάδιζε με το Σύνταγμα, η Δικαιοσύνη ήταν ανεξάρτητη και ο πολίτης ελεύθερος.

Αποτέλεσμα εικόνας για εδώ πολυτεχνείο
Η Χούντα των Συνταγματαρχών κατέλυσε την δημοκρατία, τους νόμους, το Σύνταγμα και την ελευθερία του πολίτη! Συγκέντρωση εναντίωσης στο καθεστώς από οικοδόμους.

Το Πολυτεχνείο δεν πρέπει να εορτάζεται μόνο για να αποδίδουμε φόρο τιμής στους ηρωικώς πεσόντες φοιτητές και στα θύματα της αισχρής επταετίας! Η επέτειος του Πολυτεχνείου πρέπει να μας θυμίζει τα αμαρτήματα του παρελθόντος, τα σφάλματα και τις παραλείψεις, ώστε να μην επιτρέψουμε να επαναληφθεί η ιστορία. Να μην επιτρέψουμε στους ημιμαθείς θιασώτες ακροδεξιών, φασιστικών, ναζιστικών και εν γένει απολυταρχικών ιδεολογιών αλλά και στους κατ’ επίφαση και κατά συμφέρον δημοκράτες να θέσουν σε εφαρμογή τα ύπουλα σχέδια τους να επιβουλευθούν την Δημοκρατία! Άνθρωποι χάθηκαν, άνθρωποι βασανίστηκαν με άσπλαχνο τρόπο, άνθρωποι μαρτύρησαν για να μπορούμε σήμερα με περηφάνια να διαβάζουμε στο Σύνταγμα, ότι «Όλες οι εξουσίες πηγάζουν από τον Λαό, υπάρχουν υπέρ αυτού και του έθνους και ασκούνται όπως ορίζει το Σύνταγμα».

Όλοι έχουμε λόγους να δυσανασχετούμε με τη μνημονιακή πολιτική, όλοι πρέπει να κρίνουμε τους κυβερνώντες, όλοι πρέπει να ασκούμε έλεγχο στις πράξεις και στις αποφάσεις τους. Όμως, η δυσανασχέτηση, η κριτική και ο έλεγχος πρέπει να λαμβάνουν χώρα εντός του δημοκρατικού πλαισίου! Η δημοκρατία μας χρειάζεται όλους. Για να μας παρέχει όλα τα οφέλη της, πρέπει να είμαστε σε θέση να την προστατέψουμε!

* Ο Γιάννης Βούρος είναι προπτυχιακός φοιτητής της Νομικής στο Εθνικό και Καποδιστριακό Πανεπιστήμιο Αθηνών

   Η Βασιλική Αρέλη είναι υποψήφια διδάκτωρ Iστορίας στο Ιόνιο Πανεπιστήμιο

   Ο Νικόλαος Γεωργιάδης είναι προπτυχιακός φοιτητής του Τμήματος Ιστορίας & Αρχαιολογίας (ΕΚΠΑ)


Βιβλιογραφία

Clogg Richard, Συνοπτική Ιστορία της Ελλάδας 1770 – 2000, Αθήνα 2003.

Close David, Ελλάδα, επίτομη ιστορία 1945 – 2004. Πολιτική, Κοινωνία, Οικονομία, Θεσσαλονίκη 2005.

Hobsbawm Eric, Η Εποχή των Άκρων. Ο σύντομος εικοστός αιώνας 1914 – 1991, Αθήνα 2010.

Παπαρηγόπουλος Κ. (επιμ.), Ιστορία του Ελληνικού Έθνους, τ. 25 & 26, Αθήνα 1974.

Χατζηιωσήφ Χρήστος (επιμ.), Ιστορία της Ελλάδος του 20ου αιώνα, Αθήνα.

Leave a Reply

Your email address will not be published. Required fields are marked *